Читать онлайн Arshak Avetisyan ( Kash Ra ) - Ինչ՞ գիտենք մենք մեր մասին

Գլուխ 1. Մեկ միկրոավտոբուսի ուղևորները

Մաս 1. Ալպիական անցում

2025 թվականի ձմեռն է: Լեռնային ճանապարհ ավստրիական Ալպերում՝ Ինսբրուկից ոչ հեռու: Զեեֆելդի հարևանությամբ գտնվող գյուղական մի փոքրիկ համաժողովների կենտրոնում ընթանում էր երկօրյա միջկրոնական ֆորում՝ «Ավանդույթ և ժամանակակից կյանք. երկխոսություն իմաստի շուրջ» թեմայով։

Կազմակերպիչները լոգիստիկային ժամանակակից մոտեցում էին ցուցաբերել. կայքի ավտոմատ ամրագրման համակարգը հյուրերին օդանավակայանից տեղափոխող մեքենաներում բաշխել էր բացարձակապես պատահականության սկզբունքով: Ոչ ոք չէր կարող պատկերացնել, որ այս կույր թվային ալգորիթմը «Mercedes Sprinter»-ի սրահում միևնույն տարածության մեջ կփակի մարդկանց, ում ներքին աշխարհները դարեր շարունակ փնտրել են միևնույն հարցի պատասխանը:

Երբ միկրոավտոբուսը դուրս էր գալիս տերմինալից, ձյան փաթիլները խաղաղ ու սահուն իջնում էին դիմապակուն՝ ստեղծելով հարմարավետ եվրոպական հեքիաթի պատրանք: Բայց հենց մեքենան մտավ լեռնային կիրճի խորքը, ձնաբուքը կտրուկ կատաղեց։ Պատուհանից այն կողմ սկսեց ոռնալ քամին, իսկ տեսանելիությունը նվազեց մինչև մի քանի մետր: Ղեկին նստած էր հիսունամյա Ֆրանցը՝ տեղացի մի վարորդ՝ թիկնեղ, սակավախոս, գործած գլխարկով, իսկ նրա կողքին՝ օգնական-զբոսավար Սոֆին՝ Զալցբուրգի համալսարանի գեղեցիկ ուսանողուհին, ով համատեղության կարգով աշխատում էր տեղափոխումների ոլորտում։ Նա հեշտությամբ անգլերենից անցնում էր գերմաներենի, օգնում էր ուղեբեռի հարցում և պատասխանում ճանապարհի մասին հարցերին։

Հանկարծ մեքենան կանգ առավ: Շարժիչը շարունակում էր հանգիստ աշխատել՝ տաքացնելով սրահը, բայց Սոֆին, կարճ հետախուզությունից հետո վերադառնալով, կամացուկ փսփսաց Ֆրանցի ականջին. «Առջևում ձնաշերտ է թափվել: Ճանապարհ չկա: Բուքն ուժեղանում է»: Զրոյական տեսանելիության պայմաններում նեղ ոլորանի վրա հետ դառնալը բացահայտ ինքնասպանություն էր: Մնում էր միայն մեկ բան՝ սպասել ձնամաքրող տեխնիկային:

Սրահի ուղևորները դեռ չգիտեին, որ հսկայական ձնահյուսն արդեն փակել էր ճանապարհը նաև իրենց թիկունքում՝ նրանց անողոքաբար փակելով այս ձնե գերության մեջ: Նրանք չգիտեին, որ ստիպված են լինելու այս միկրոավտոբուսում անցկացնել ավելի քան քսան ժամ:

Բոլորն էլ ուղևորվում էին միևնույն համաժողովին: Նրանցից ոչ ոք նախկինում ծանոթ չէր: Նրանք էին.

Քառասունամյա Թենզինը՝ Շվեյցարիայի վանքերից մեկի բուդդայական վանականը, ով նստած էր պարզ մուգ բաճկոնով՝ գցված շագանակագույն հանդերձի վրայով։ Նրա դիմաց տեղավորվել էր հայր Միխայիլը՝ Սերբիայից եկած ուղղափառ քահանան՝ խնամված ու գեղեցիկ մորուքով մի տղամարդ։ Փոքր-ինչ հեռու նստած էին երեսունհինգամյա Յուսուֆը՝ Վիեննայից եկած իսլամական էթիկայի դասախոսը, և Էլին՝ Երուսաղեմից ժամանած Կաբբալայի լուռ, ներամփոփ հետազոտողը՝ բարակ ակնոցներով: Նրանց կողքին նստած էր դոկտոր Աննա Բերգը՝ Մյունխենից եկած տեսաբան ֆիզիկոսը, ով համոզված մատերիալիստ էր։

Եվ միայն ամենահետևի նստատեղին՝ պատուհանի մոտ, նստած էր երեսունամյա մի հայ երիտասարդ՝ երևանցի Արշամը՝ դեմքի կանոնավոր դիմագծերով և բարեհամբույր, ջերմ ժպիտով:

— Առայժմ առաջ գնալ չի կարելի,— հանգիստ ասաց Ֆրանցը։— Անվտանգության կանոններն են պահանջում։ Սպասում ենք, մինչև ձնամաքրողները անցնեն, կամ տեսանելիությունը մի փոքր լավանա։

Շարժիչը թողեցին աշխատել ցածր պտույտների (պարապ ընթացքի) վրա, որպեսզի սրահը տաք մնա։ Լապտերները լուսավորում էին սպիտակ հողմապտույտը։ Դրսում միաժամանակ թե՛ լուռ էր, թե՛ խորհրդավոր արձագանքող. լսվում էր միայն քամու և թափվող ձյան աղմուկը։ Սկզբում բոլորը պարզապես լուռ նստած էին։ Ինչ-որ մեկը հանեց հեռախոսը, բայց կապը շատ թույլ էր։ Սոֆին առաջարկեց տաք թեյով լի թերմոսը, որն իր հետ վերցնում էր հենց այսպիսի դեպքերի համար։ Բաժակները սկսեցին փոխանցվել ձեռքից ձեռք։

Զրույցը սկսվեց սովորականի պես, կենցաղային թեմայով։

— Լավ է, որ հենց լեռնանցքի վրա չմնացինք,— նկատեց Յուսուֆը։— Անցած անգամ Թուրքիայում ինձ հետ հենց այդպես պատահեց։ Երեք ժամ սպասեցինք։

Հայր Միխայիլը գլխով արեց.

— Մեզ մոտ՝ լեռներում, նույնպես պատահում է։ Կարևորը չջղայնանալն ու չներվայնանալն է։

Թենզինը ժպտաց.

— Ձյունը միևնույն է թափվում է՝ մենք այստեղ կանք, թե ոչ։ Կարելի է պարզապես նստել ու սպասել։

Դոկտոր Բերգը նայեց պատուհանից դուրս և թոթվեց ուսերը.

— Ֆիզիկայի տեսանկյունից ամեն ինչ կանխատեսելի է. խոնավ օդ, ցածր ջերմաստիճան, լեռների օրոգրաֆիա (ռելիեֆ): Պարզապես տհաճ է լոգիստիկայի համար:

Էլին կամացուկ ավելացրեց.

— Կաբբալայում ասում են, որ այն ամենն, ինչ կատարվում է, ունի ներքին իմաստ: Նույնիսկ այս ստիպողական կանգառը:

Ֆրանցը, աչքը ճանապարհից չկտրելով, փնթփնթաց.

— Իմաստը պարզ է՝ որպեսզի ոչ ոք չթռչի անդունդը (ձորը): Ես քսան տարի է՝ վարում եմ այս ճանապարհներով:

Սոֆին ծիծաղեց.

— Իսկ ես այս կես տարվա ընթացքում արդեն սովորել եմ: Երբեմն ուղևորները սկսում են վիճել քաղաքականությունից, երբեմն էլ լուռ են մնում ամբողջ ճանապարհին: Այսօր, կարծես թե, զրույց է սպասվում:

Արշամը մեղմ ժպիտով դիտում էր բոլորին։

Ոչ ոք չէր կարող դուրս գալ. դրսում այնպիսի բուք էր, որ տասը քայլ այն կողմ մեքենան արդեն կորչում էր տեսադաշտից: Դռները բացել ցանկություն չկար. ցուրտն իսկույն սողում էր ներս։ Մնում էր նստել, թեյ խմել ու խոսել։

Այդպես էլ եղավ։ Սկզբում քննարկում էին եղանակը և երեկոյան գրանցումից ուշանալը։ Հետո ինչ-որ մեկը հարցրեց, թե ով որ բաժնում է գրանցվել։ Իսկ հետո զրույցն ինքնաբերաբար թեքվեց դեպի այն, թե ընդհանրապես ինչու է նրանցից յուրաքանչյուրը գնում այս ֆորումին: Ոչ ոք ոչ մեկին չէր համոզում և չէր քարոզում։ Պարզապես վեց տարբեր հայացքներ ու երկու տեղացի մարդիկ հայտնվել էին միևնույն տաք սրահում՝ ձնաբքի մեջտեղում, և ժամանակն անցկացնելու ուրիշ ոչ մի ձև չկար:

Մաս 2. Շումերներ

Զրույցը, ինչպես հաճախ է պատահում նման ստիպողական դադարների ժամանակ, սկզբում պտտվում էր պարզ, կենցաղային բաների շուրջ։ Թե ով որտեղից է թռել, ով ինչ զեկույց է պատրաստել, ով արդեն եղել է նմանատիպ հանդիպումների։ Յուսուֆը պատմում էր Վիեննայի ուսանողների մասին, ովքեր ավելի ու ավելի հաճախ են հարցեր տալիս ծիսակարգի իմաստի մասին: Հայր Միխայիլը հիշում էր սերբական վանքերը ձմռանը: Թենզինը ժպտում էր և գրեթե չէր խոսում. միայն երբեմն արտասանում էր կարճ արտահայտություններ, որոնցից ներսում ամեն ինչ մի տեսակ ավելի խաղաղ էր դառնում:

Էլին երկար ժամանակ լուռ էր՝ նայելով մութ պատուհանից այն կողմ, որտեղ կատաղի պտտվում էին ձյան փաթիլները: Հետո հանկարծ արտասանեց.

— Ամենազարմանալին այն է, որ մենք բոլորս փնտրում ենք միևնույն բանը, միայն թե տարբեր ճանապարհներով: Իսկ այդ ամենը սկսվել է շատ վաղուց: Ավելի վաղ, քան մեծամասնությունը սովոր է մտածել:

Աննա Բերգը շրջեց գլուխը.

— Իսկ Դուք ինչի՞ մասին եք խոսում:

— Շումերի,— հանգիստ պատասխանեց Էլին:— Իսկական օրրանի մասին: Էրիդու, Ուրուկ, Ուր քաղաքները: Շումերներն ապրում էին Միջագետքի (Մեսոպոտամիայի) հարավում՝ ժամանակակից հարավային Իրաքի տարածքում՝ Տիգրիս և Եփրատ գետերի միջագետքում։ Նրանց քաղաքները՝ Ուրուկը, Ուրը, Էրիդուն և մյուսները, մարդկության առաջին իսկական քաղաքներից էին։

Գրային համակարգը, արարչագործության, ջրհեղեղի մասին առաջին առասպելները, աստվածների մասին, ովքեր չափազանց նման էին մարդկանց և միևնույն ժամանակ՝ բոլորովին այլ էին: Մոտավորապես մեր թվարկությունից առաջ 4000 թվականից մինչև 1750 թվականը: Վաղդինաստիական շրջան՝ մեր թվարկությունից առաջ քսանիններորդից քսաներեքերորդ դարերը: Նրանք գրեթե հազար տարի կողք կողքի ապրել են վաղ Եգիպտոսի հետ:

Աննան գլխով արեց.

— Թվականները հիմնականում ճիշտ են: Ուրուկյան շրջանը չորրորդ հազարամյակից է, գրի գյուտը՝ մոտավորապես 3600–3500 թվականներին։ Հնագիտությունը հաստատում է դա:

Զրույցն ավելի խորացավ։ Էլին խոսում էր մարդկության ամենաառաջին առասպելների մասին, որոնք դեռ Միջագետքում արձանագրվել էին կավե սալիկների վրա։ Դրանք սկսվում էին հենց այն ահռելի ջրային տարերքի հանդեպ տածած սարսափով, որը ջնջում էր սովորական աշխարհը։

Խոսքը մեծ ջրհեղեղի մասին է, որը նկարագրված է հնագույն մեսոպոտամյան (միջագետքյան) ավանդազրույցներում (հատկապես «Ատրահասիսի էպոսում» և «Գիլգամեշի էպոսում»): Ըստ այս առասպելների՝ աստվածները համաշխարհային ջրհեղեղ են ուղարկել մարդկության վրա: Փրկվել է միայն մեկ արդարամիտ մարդ՝ իր ընտանիքի և կենդանիների հետ: Հենց այս հնագույն պատմությունն է հետագայում իր արձագանքը գտել Նոյի մասին աստվածաշնչյան պատմության մեջ: Սյուժեները չափազանց նման են, թեև ջրհեղեղի պատճառները շումերական և աստվածաշնչյան ավանդույթներում բացատրվում են տարբեր կերպ:

Շումերներն առաջինն էին, որ փորձեցին իմաստավորել այդ վախը։ Նրանց համար բնությունը պարզապես ֆիզիկա չէր և ոչ էլ սոսկ Մեկ Միասնական Աստծո կամքը։ Այն կոլոսալ, կամակոր ուժերի բախման դաշտ էր։ Նրանց աստվածները ջրհեղեղ էին ուղարկում, որովհետև մարդիկ «չափազանց շատ էին աղմկում» և խանգարում էին իրենց քնել։ Շումերական դարաշրջանի մարդն իրեն զգում էր հողմապտույտի մեջ ընկած մի փոքրիկ ավազահատիկ, խաղալիք՝ ահեղ տարերքների ձեռքում։ Միակ բանը, որ նա կարող էր անել, իր սեփական փոքրիկ, կանոնակարգված աշխարհը՝ իր օրրան-քաղաքակրթությունը կառուցելու փորձն էր և աստվածներին աղերսելը, որ բարկությունը փոխեն գթասրտության։ Նույնիսկ անմահություն փնտրող Գիլգամեշն ի վերջո հասկացավ. աստվածները կյանքը պահեցին իրենց, իսկ մարդկանց բաժին հանեցին մահը։ Գիլգամեշը Ուրուկ քաղաքի առասպելական (և, հավանաբար, պատմական) թագավորն է, մեզ հասած հնագույն էպոսի հերոսը։ «Գիլգամեշի էպոսում» պատմվում է Էնկիդուի հետ նրա ընկերության, մահվան սարսափի և անմահության ապարդյուն փնտրտուքների մասին։

Հենց այդ պահին, երբ հնագույն սարսափի մասին զրույցն արդեն իր թափն էր հավաքել, Աննան հանկարծ լռեց կիսատ խոսքի վրա։ Նա նայում էր իր ներսը։ Մատները սեղմեցին նստատեղի եզրը։

— Ինձ… թվում է՝ օդը չի հերիքում,— արտասանեց նա անհավասար ձայնով։— Եվ սիրտս… տարօրինակ է։

Հևոցն արագորեն պատում էր նրան։ Ճակատին սառը քրտինք հայտնվեց։ Շնչառությունը դարձավ կարճ ու կտրտված։ Աչքերը լայնացան հանկարծակի վախից։

Սոֆին ակնթարթորեն բացեց դեղատուփը։ Բինտեր, սպեղանիներ, ջերմիջեցնող, հականեխիչ, թեթև հանգստացնող… բայց հենց սրտի ախտանիշների կամ սուր հևոցի դեմ դեղամիջոցը չկար։ Ցավալի անուշադրության պատճառով այն պարզապես չէին դրել։

— Անհրաժեշտ դեղը չկա,— շփոթված ասաց Սոֆին։— Կապը գրեթե բացակայում է։

Սրահում իրարանցում սկսվեց։ Հայր Միխայիլը կռացավ առաջ։ Յուսուֆը հանեց հեռախոսը։ Թենզինը նայում էր լարված։ Էլին գունատվեց։

Այդ ժամանակ Արշամն առաջին անգամ տեղից բարձրացավ։

Նա տեղից բարձրացավ առանց շտապելու, անցավ նստատեղերի միջով ու նստեց հարևան աթոռի եզրին այնպես, որ իր գլուխը հայտնվեց Աննայի գլխից փոքր-ինչ ցածր։ Վերցրեց նրա դաստակն ու ցածրաձայն արտասանեց.

— Նայիր ինձ։ Միայն ի՛նձ։ Շնչիր ինձ հետ միասին։

Նա սկսեց շնչել դանդաղ, խորը, հավասարաչափ՝ ներշնչման և արտաշնչման պահերին անելով կարճ՝ մեկ վայրկյանանոց դադարներ։ Նրա ներքին վիճակը բացարձակապես անվրդով էր։ Աննան աստիճանաբար սկսեց որսալ այդ ռիթմը։ Ներշնչում… դադար… արտաշնչում… դադար։ Մի քանի րոպե անց հևոցը նահանջեց, սրտի զարկերը կարգավորվեցին։