Читать онлайн Сарвар Махмудов - КИТОБИМ

Беш ёшли Санжар шеър ўқишни жуда боплайди. Ёд олишга бироз қийналади-ю, лекин ёдлаб олгач, шеърларнинг маъносини тушуниб, шунақанги чиройли ўқийди, ҳайрон қоласиз. Бўри ҳақида бўлса, худди ёвуз бўридек, қўзи ҳақида бўлса, худди бечора қўзичоқдек ўқийди. Маҳоратли актёр каби образ яратади гўё.

Айниқса, болалар боғчасидаги саҳнада шеър ўқиганда, ота-оналарнинг бири ҳавас билан, бири ҳайрон бўлиб, бири қойил қолиб узоқ вақт гулдурос қарсак чалишади. Бундай пайтларда Санжар фахр туйғуси нима эканини тушунмаса-да, ўзини осмонда учиб юргандек ҳис қилади.

Янги йил байрамида ҳам «Қорбобо» ва «Арча» шеърларини қойилмақом ўқиди, совғалар олди. Қорбобо кийимидаги йигит эса завқланиб кетганидан: «Ия... Бу бола ўзимиздан экан-ку! Ҳақиқий санъаткор!» деб Санжарни кўтариб олди. Ўртоқларининг роса ҳаваси келди, ахир Қорбобо энг яхши бола билан дўст бўлади-да.

Лекин кейинги байрамда...

Баҳор бошланган пайт, бир неча кундан кейин аёллар байрами ўтказилиши керак эди.

Боғча опа тадбирга тайёргарлик кўрар экан, кун охирида болаларга бир парча қоғозларга ёзилган шеърларни тарқата бошлади. Санжарга эса алоҳида, ҳамманикидан кўпроқ ёзувга эга қоғозни узатди ва:

– Мана бу сенга, «Бувижон» деган шеър. Эртага ярмини, индинга қолганини ёдлаб келасан, – деди.

Санжар «катта» шеър олганидан хурсанд бўлди, аммо унинг сарлавҳасини тушунмаган ҳолда ва бу сўзнинг маъносини сўраш учун ўртоғи Шокирнинг ёнига эчки боласидек ирғишлаб келди:

– Шокир! Шеърнинг номи «Бувижон» экан. «Буви» нима дегани? – деб сўради.

Одатдагидек ўзи билан ўзи бўлиб, доим бир четда ўйинчоқ ўйнаб ўтирадиган Шокир Санжарга қаради:

– Шуни ҳам билмайсанми? Буви – ота-онанинг онаси... Масалан, мани адамнинг ойиси манга бувижон бўлади, чундими? – деди.

– Сани бувинг борми?

– Ҳа, бор, – жавоб берди, Шокир, – уйимизда кўргансан-ку, кўрпа тикиб ўтирадилар...

Шокирнинг ёнида ўйнаб ўтирган Собир ҳам суҳбатга қўшилди:

– Мани иккита бувим бор: Мавжуда бувим бизаникида, Холида бувим эса тоғамларникида яшайдилар. Ойим мани тоғамникига оборганларида бувим доим шоколад берадилар, – деди мақтаниб...

Шокир пичирлаб:

– Санжар, сани бувинг йўқми? – деб сўради.

– Йўқ, – деди Санжар хомушланиб...

Санжар боғчадан қайтар экан, кўчада айланиб юрган кекса аёл ва болачага эътибор берди. Невара ҳар гал тўхтаб: «Бувижон, бу нима?..» деб сўраганда, кекса аёл меҳр билан болани эркалар, «Жоним болам, бу – дарахт ёки бу гул...» – деб йўлда кетиб боришарди.

* * *

Одатда Санжар шеър ёзилган қоғозни йўқотиб қўймаслик учун дарров онасига берарди.

Она шеърни ўқиб чиқиб, боладаги тасаввурни уйғотиш мақсадида биргаликда матндаги воқеалар ва тасвирларни расм дафтарига чизишарди. Масалан, Ватан ҳақида шеър бўлса тоғлар, далалар ва дарёларни чизиб, шу аснода мисраларни гўдакнинг онгига сингдирарди. Кейин шеърни такрор ва такрор ўқиб, боланинг хотирасига «жойларди».

Бу сафар ундай бўлмади...

Она ишдан келиб, дарров овқат пиширишни бошлади, қовуриб устига сув қуйди. Масаллиқдан бўшаган идишларни энди ювмоқчи эди, ошхонага Санжар кириб келди, салом йўқ, алик йўқ шартта:

– Ойи, нега менинг бувим йўқ? – деб сўради.

Она ўғлининг дабдурустдан берган саволига нима деб жавоб беришни билмай, ўйланиб қолди. Шариллаб оқаётган сувни ўчирди, мўлтираб турган ўғлига бироз қараб турди-да, кейин қўлини артиб, хонасига кириб кетди.

Кўп ўтмай ичкаридан кичкина, лекин қалингина қоғозга туширилган сарғиш фотосуратни олиб чиқди.

Суратда етти ёшли қизалоқ тик турар ва қизалоқнинг ёнида – стулда ўтирган, иккита қилиб ўрилган сочини бошидаги дўпписи атрофига ўраб, танғиб олган аёл акс этганди. Аёл худди онасига ўхшаб оқ-сариқдан келган, истараси иссиқ эди.

– Мана бу қизалоқ менман. Ўтирган аёл эса менинг онажоним, яъни сенинг бувинг бўлади, – деди она маҳзун оҳангда.

Санжар бувисининг суратига қараб:

– Ҳозир қани у? – деб сўради.

Она хотирида ёшлик даври уйғониб, кўзига қуйилиб келаётган қайноқ ёшларни тутиб қолишга уринаркан, «вафот этган» деса, бола дарров тушунмаслигини билиб оҳиста:

– У энди йўқ... Оламдан ўтган, – деди.

Санжар онасининг қалбида рўй бераётган оғриқларни ҳис қилгандек, бу сафар суратга анча вақт тикилиб қолди. Аммо яна савол беришдан ўзини тия олмади:

– Адажоннинг ойиси-чи, у қани?..

Она яна ҳайрон бўлиб ўғлига қаради.

Тасодифан бола қўлидаги букланган қоғозга кўзи тушди-ю, уни олиб, шеърни ўқиди:

Бувижоним, бувижон, сочларингиз бунча оқ?

Бувижоним, бувижон, бағрингиз бунча қайноқ?..

Она гап нимада эканини тушунди, боланинг бошини силаб:

– Адажоннинг оналари ҳам вафот этган. Аммо адажон уни эслолмайди, чунки у ўшанда чақалоқ бўлган. Ҳатто фотосурати ҳам сақланиб қолмаган, – деди.

Бундай «мудҳиш» хабардан, иккала бувиси йўқлигидан Санжарнинг қалби қаттиқ ўксиб кетди: «Агар бувим тирик бўлганда мени роса эркалаган бўларди, шоколад берарди», – деб ўйлади.

Кечки овқатдан кейин ва бошқа кунлари ҳам у онаси билан шеърни ёд олишга қанчалик уринмасин, на матндаги сўзлар маъноси, на асл ғояси қалбига сингди.

Байрам куни Санжар саҳнага кўтарилар экан, негадир унинг тиззалари биринчи бор қалтиради.

Шундай бўлса-да, бир амаллаб саҳна ўртасидаги сариқ чизиқ – белгигача етиб олди. Қаршисида ўзаро гаплашиб ўтиришган томошабинларга бир-бир қаради. Томошабинлар эса, яъни ота-оналар, тарбиячилар, гуруҳдаги ва гуруҳда бўлмаган болалар одатдагидек ҳозир Санжар ўз шеърини боплаб ўқишини кутиб жим бўлиб қолишди.

Худди шу пайт олдинги қаторда ўтирган Шокирнинг бувиси неварасини секингина ёнига чақириб, пешонасидан ўпиб қўйди. Бу ҳам етмагандек чўнтагидан нимадир олиб неварасининг чўнтагига солиб қўяётганига кўзи тушди.

Шунда Санжарнинг томоғига бир нарса тиқилгандек бўлди. У шеър ўқишни бошлаши кераклигини билиб турган бўлса-да, негадир «Бувижон» деган сўзни айта олмасди. Аниқроғи, ҳамманинг олдида бу сўзни айтгиси келмасди, юрагида, қалбида пайдо бўлган оғриқ ва исён алангаси унинг ақлини, вужудини қамраб олганди...

У шеърни ўқий олмагани учунми ёки Шокирникига ўхшаш бувиси йўқлигигами (буни ўзи ҳам аниқ билмасди), бирдан хўрлиги келди. Нозик қалбидаги туйғуларга, оғриқларга чидолмай йиғлаб юборди.

Санжар саҳнадан сакраб тушди-да, ташқарига отилди...

2023 йил, 3 январь

Боғча опа болалар чизган расмларни йиғиб олар экан, эълон қилди: «Болалар, эртага, албатта, костюм-шим, қизлар эса чиройли кўйлак кийиб келинглар! Фотосуратчи амаки келади! Эсдалик учун сизларни суратга олади!» – деди.

Болаларнинг кўпчилиги жонланиб, хурсанд бўлишди, «Хўп» деб жавоб беришди. Олти яшар Санжар ҳайрон бўлди: у фотосуратни яхши биларди-ю, аммо кос-тюм-шим нима эканини тушунмади.

Ёнида расм чизиб ўтирган ўртоғини туртиб:

– Шокир, костюм-шим нима? Қанақа бўлади? – деб сўради.

Шокир – Санжарнинг яқин дўсти, ақлли бола, бунинг устига ўртоғининг турли саволлари учун кулмайди, аксинча, яхшилаб тушунтиришга ҳаракат қилади.

– Костюм-шимми?!. Ҳммм... Жуда чиройли кийим. Ёнида ҳам, ичида ҳам чўнтаклари бор... Кўпинча меҳмонга борганда кияман. Кўчада ўйнаганимда кийдиришмайди. Эртага кийиб келсам, кўрасан, зўр кийим! – деди у бироз мақтаниброқ.

Санжар ўйлаб кўрса, ҳеч қачон ёнида ҳам, ичида ҳам чўнтаклари бор «зўр» кийим киймаган экан, шунинг учун:

– Менда бундай кийим йўқ, – деди хўрсиниб, – демак, фотосуратчи амаки мени суратга олмайдими?

Шокир нима дейишни билмай жим бўлиб қолди ва ниҳоят:

– Хафа бўлма, Санжар. Мен костюмимни бериб тураман, сени ҳам фотосуратга олади, – деди.

Лекин бу гаплардан Санжарнинг кўнгли тўлмади. Кийим қандай эканини тасаввур қила олмаса-да, «Шокир ва бошқа болаларнинг меҳмонга борса киядиган чиройли кийими бор экан! Нега менда йўқ? Нега?» – деб ўйларди.

У кичкинтойларга хос изтироб чекди, бироқ ўзини босди. Уйда: «Нега менда бундай кийим йўқ?!» – деб жанжал қилишни дилига тугиб қўйди.

Санжар расм чизгиси келмади. Ўрнидан туриб боғча опага расм чала чизилган қоғозни узатар экан:

– Агар чиройли кийим кийиб келмасак-чи, унда нима бўлади? – деб сўради ҳар эҳтимолга қарши.

Расмларни саралаётган ёш тарбиячи боланинг гапига жиддий эътибор бермади шекилли:

– Унда суратга ҳам тушмайди, – деб қўя қолди.

Лекин бу гап болага қаттиқ таъсир қилди. Наҳот ҳамма суратга тушсаю, фақат у четда сўппайиб ўтирса! Санжар бу ҳолатни кўз олдига келтириб, янада хомуш бўлиб қолди, ҳатто иштаҳаси бўғилиб, кечки овқатни ҳам тузуккина емади...

Одатда у мустақил боғчадан келиб, кўчада ўйнаётган болаларга қўшилиб кетарди. Аммо бу сафар Санжарнинг юрагига ҳеч қандай ўйин сиғмади, дўсти Шокир билан тез хайрлашиб, уйга кириб кетди...

* * *

Онанинг шундай одати бор эди: ишдан келса, албатта, бир-икки пиёла иссиқ чой ичиб, бироз дам оларди, кейин уй ишларини қиларди, овқат пиширарди. Бугун ҳам ишдан келибоқ чой қўйди, уст-бошини алмаштириб, чой дамлади. Лекин бир пиёла чой ичар-ичмас, эшик очилиб, ўғли Санжар кириб келди.

Санжарнинг кўзи столдаги қоғоз-тугунга тушди-ю, миясига турли хаёллар келди, лекин бир зумда умиди чил-чил синишидан чўчиб, унга эътибор бермасликка ҳаракат қилди. Онажоннинг рўпарасига келиб, индамай тураверди, ҳатто салом ҳам бермади.

Она фарзандининг авзойи бузуқ эканини дарров сезди, пиёлани столга қўйиб, у томонга эгилди:

– Болам, сенга нима бўлди? – деб сўради.

Санжар онажоннинг меҳрли овозини эшитиб, ўпкаси тўлиб кетди:

– Эртага... боғчамизга... фотосуратчи амаки келар экан... шунинг учун боғча опамиз костюм-шим кийиб келинглар, деди. Менда эса... бундай кийим йўқ, – деб йиғлаб юборди. – Ким чиройли кийиниб келмаса... фотосуратга тушмас экаан! Ааа...

Санжар ҳўнграб йиғлаганда, доим куйинадиган онанинг негадир юзлари ёришиб кетди, ҳатто хурсанд ҳолда:

– Нега йўқ экан! – деб столдаги тугунга ишора қилди: – Ана!.. Сенга яп-янги костюм-шим олиб келдим-ку!

Санжар қулоқларига ишонмади, йиғлашдан дарров тўхтаб:

– Нима? – деди ҳайрон бўлиб. Қоғозга ўроғли тугунга қаради: – Бу костюм-шимми?.. Менгами? – деб сўради.

– Ҳа, сенга! – жавоб берди она, яна чой ичишни давом эттираркан. – Нега турибсан, оч тугунни.

Санжарнинг юраги гуппиллаб кетди. «Қанақа экан бу кийим?!» – деган саволлар унинг миясида яна чарх ура бошлади. Аввал тугунни аста-секин очмоқчи эди, лекин либоснинг бир қисми кўриниши билан ҳаяжонланиб кетди, сабри чидамади, каноп ипни шартта-шартта узиб ташлади, қоғозни йиртиб-йиртиб ташлади. Тугунни очди. Қараса...

Костюм-шим деганлари у тасаввур қилган кийимдан ҳам чиройлироқ экан. Сутранг юмшоқ матога майда-майда юлдузлар сурати туширилган, ёнида ҳам, ичида ҳам чўнтаклари бор, ажойиб устки кийим экан...

Санжар шошиб-пишиб аввал шимни, кейин костюмни кийди, завқланганидан:

– Ураааа! Костюм-шим! – деб бақирди ва ўзини онасининг бағрига ташлади. Уни қучоқлаб, таниш ҳидни туйди ва онанинг қулоғига пичирлаб:

– Ойижон, қаердан билдингиз? – деб сўради.

Она кийимларнинг фарзандига ярашганидан, айниқса, ҳозиргина хомуш кириб келган ўғлининг қувончдан кўзлари порлаб кетганидан бахтиёр эди. Бу «воқеа»нинг сабаби тасодиф эканини билиб турса-да:

– Нимани? – деб сўради атайин.

– Менга шундай кийим кераклигини?

Фарзандининг меҳри товланиб-товланиб кетаётганини сезган она:

– Билдим-да, болам! – деди ва ўғлини бағрига янада маҳкамроқ босди. – Оналар боласининг хоҳишини доим сезади!

Она ўғли Санжарнинг бугунги ҳис-туйғулари ва ҳаяжонлари ҳақида мулоҳаза юритар экан, эрта-индин боғчага бориб, янги келган ёш тарбиячига маслаҳат беришни ўйлади. Йўқ... Яхшиси, воқеани борича гапириб беришни режалаштирди: «Ақлли тарбиячи бўлса, ўзи тушуниб олади», – деб ўйлади...