Читать онлайн Victoria Zapounidi - Η επιλογή

Εισαγωγή

О σύγχρονος κόσμος κατευθύνεται προς μια δυστοπία, όπως αυτή που περιγράφεται στο έργο «1984» του Τζορτζ Όργουελ. Ωστόσο, η επιστροφή στο φως είναι επιτακτική. Γιατί τώρα; Στην ιστορία της ανθρωπότητας, το κακό ήταν πάντα παρόν, με πολέμους και καταστροφές. Ποτέ πριν, όμως, δεν υπήρξαν τόσο δραματικές παγκόσμιες αλλαγές στον πλανήτη, λόγω της ανθρώπινης δραστηριότητας, αλλά και στην ηθική, εξαιτίας της τεχνητής νοημοσύνης. Ήρθε η ώρα να απελευθερωθεί το φως από τη σωματική φυλακή, αλλά κατά τη διάρκεια της ζωής. Μόνο τότε θα εξαφανιστούν όλα τα ερωτήματα, όπως: «Γιατί ο Θεός μάς τιμωρεί; Πώς επιτρέπει αυτόν τον πόνο;». Μόνο τότε θα πάψει ο άνθρωπος να ελπίζει σε μια προκαθορισμένη μοίρα, κατηγορώντας τους πάντες και τα πάντα και θα αναλάβει την ευθύνη για τη ζωή του και τον πλανήτη μας.

Πιστεύω ότι η απάντηση σε αυτά τα ερωτήματα και η σωτηρία του ανθρώπου και του πλανήτη βρίσκεται σε μια μετάβαση από τον άνθρωπο - θύμα στον άνθρωπο - δημιουργό. Και ο κύριος σκοπός αυτού του βιβλίου είναι να εξερευνήσω τις δομές και τη λογική του φαντασιακού, για να προσδιοριστεί η δυνατότητα αυτής της μετάβασης με τη στοχαστική φαντασία.

Ο στόχος μου είναι να δείξω ότι η μετάβαση από θύμα σε δημιουργό είναι προσβάσιμη σε όλους, αλλά σε διαφορετικό βαθμό και ποιότητα. Όλοι μπορούν να επιστρέψουν στο φως και να γεμίσουν τη διαδρομή τους με δημιουργία, αλλά στον δικό τους βαθμό.

Το βιβλίο διαρθρώνεται σε δύο αλληλένδετα μέρη. Το πρώτο μέρος επικεντρώνεται στην ανάπτυξη της ερευνητικής προβληματικής και την παρουσίαση των συμπερασμάτων που προέκυψαν από τη διερεύνηση της στοχαστικής φαντασίας. Το δεύτερο μέρος, λειτουργώντας ως θεωρητικό παράρτημα, παρουσιάζει το βασικό θεωρητικό πλαίσιο και τις κύριες θεωρητικές αφετηρίες της έρευνας.

Το ερευνητικό πρόβλημα

Από τη στιγμή της γέννησής μας ξεκινά η πορεία μας προς τον θάνατο και το μόνο που γεμίζει αυτήν την πορεία είναι η στοχαστική φαντασία. Πώς μπορεί ο άνθρωπος να διαπεράσει το κέλυφος του ορθολογισμού, να υπερβεί τον μηδενισμό, να εισέλθει στον χωροχρόνο της στοχαστικής φαντασίας, για να γεμίσει την πορεία του προς τον θάνατο με φως και δημιουργία;

Στον σύγχρονο κόσμο, η στοχαστική φαντασία συχνά συγχέεται με μια άλλη μορφή της φαντασίας, η οποία δεν μπορεί να γεμίσει το κενό. Αλλά η φύση δεν ανέχεται το κενό και, καθώς οι περισσότεροι άνθρωποι δεν γεμίζουν τον δρόμο τους με φως, ξένα και σκοτεινά «θέλω» γίνονται τα «πρέπει» τους.

Το «Mundus imaginalis»1 είναι μια έννοια που προτάθηκε από τον Γάλλο φιλόσοφο και ανατολιστή Henry Corbin και αναφέρεται σε έναν ενδιάμεσο χώρο μεταξύ του αισθητού και του πνευματικού κόσμου. Ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται τον χώρο αυτόν μέσω ενός ιδιαίτερου οργάνου αντίληψης, της οραματικής φαντασίας, η οποία λειτουργεί ως γέφυρα που συνδέει τον υλικό κόσμο με τις ανώτερες πνευματικές πραγματικότητες.

Στην ανατολική θεοσοφία, ειδικά στη σουφική παράδοση, αυτός ο τόπος αναφέρεται συχνά ως «όγδοο κλίμα» ή «Na-Koja-Abad2», που κυριολεκτικά σημαίνει «χώρα του πουθενά». Δεν είναι ουτοπία, ο κόσμος αυτός απαιτεί τη δική του ικανότητα αντίληψης, δηλαδή μια ειδική φαντασιακή δύναμη, της οποίας η γνωστική αξία είναι εξίσου πραγματική με εκείνη της αισθητηριακής αντίληψης ή της διανοητικής διαίσθησης. Πρέπει να αποφύγουμε να τη συγχέουμε με τη φαντασία, την οποία ο σύγχρονος κόσμος ταυτίζει με κάτι που παράγει «απλώς φανταστικό».3

Ο Γάλλος ανθρωπολόγος και μυθολόγος, γνωστός για το έργο του σχετικά με τον συμβολισμό και τις δομές του φαντασιακού, Gilbert Durand4, θεωρούσε ότι ο κόσμος αυτός περιέχει άπειρα αρχέτυπα και ό,τι εισέρχεται στον υλικό κόσμο καθορίζεται από αυτά. Ταξινόμησε τη φαντασία σε τρεις ομάδες μύθων και δύο καθεστώτα.

Ο μύθος είναι ένα δομημένο σύστημα αρχετύπων και συμβόλων που αντικατοπτρίζουν τις θεμελιώδεις ιδιότητες του φανταστικού. Πίστευε ότι ο μύθος δεν μπορεί να θεωρηθεί ιστορικό φαινόμενο· αντίθετα, η ιστορία είναι μια εκδοχή των μύθων, ενώ ο λόγος και οι δομές της θα πρέπει να κατανοηθούν με βάση τον μύθο.

Ο κόσμος της στοχαστικής φαντασίας είναι πιο πραγματικός από τον υλικό. Κάθε άνθρωπος μπορεί να επιλέξει με τι θα γεμίσει την πορεία του προς τον θάνατο. Δυστυχώς, πρόσβαση σε αυτόν τον κόσμο έχουν όλοι οι άνθρωποι, καλοί και κακοί. Όταν οι πολιτικοί και θρησκευτικοί ηγέτες χρησιμοποιούν αυτήν την πρόσβαση για δικούς τους σκοπούς, επιβάλλουν τα δικά τους «θέλω» στους άλλους ανθρώπους. Αν είναι αιμοδιψείς και άπληστοι, δε δημιουργούν με τη στοχαστική φαντασία και τα αρχέτυπα, αλλά καταστρέφουν τους ανθρώπους και τον κόσμο.

Σύμφωνα με τον καθηγητή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ) Παναγιώτη Δόικο5, ο οποίος μελέτησε το έργο του Henry Corbin, ό,τι υπάρχει στον κόσμο μας προέρχεται από τον κόσμο του φαντασικού. Δεν πρόκειται για τυπογραφικό λάθος. Ο όρος «φαντασικό» εισήχθη από τον καθηγητή Παναγιώτη Δόικο για να αποδώσει με ακρίβεια την έννοια του «Mundus imaginalis», καθώς δεν υπήρχε μέχρι σήμερα ένας αντίστοιχος καθιερωμένος όρος. Τον όρο αυτό θα υιοθετήσω και στο παρόν βιβλίο, χρησιμοποιώντας τον εφεξής για την απόδοση και την περιγραφή του «Mundus imaginalis». Υπάρχει οντολογική αυτονομία των αισθητών γεγονότων, χωρίς εξάρτηση από τον εξωτερικό κόσμο, αν και όλα τα γεγονότα της φαντασίας δεν έχουν την ίδια επίδραση.

Η στοχαστική φαντασία είναι ο χωροχρόνος, μέσα στον οποίο λαμβάνει χώρα το άπειρο του φάσματος της ενσωμάτωσης των νοημάτων στις αισθητές μορφές. Καμία ενέργεια της εξουσίας, είτε θετική είτε αρνητική, δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί στην εξωτερική πραγματικότητα, αν δε διαμορφωθεί στον χωροχρόνο αυτό.

Ο Δόικος θεωρεί ότι οι σχέσεις εξουσίας μεταξύ των ανθρώπων μπορούν να πάρουν δύο μορφές: είτε ο ένας πλησιάζει στον άλλον μέσα στο φως της συν-εξύψωσης, είτε επιτίθεται μέσα στο σκότος της επιβολής. «Η μετάβαση από τη δεύτερη μορφή στην πρώτη αποτελεί πολιτικό στόχο στον κόσμο του μηδενισμού, στον οποίο ζούμε».6 Ο καθένας μπορεί να εισέλθει σε αυτόν τον κόσμο, να συναντηθεί με τον Θεό του στον χωροχρόνο της στοχαστικής φαντασίας και να επιλέξει τη δική του υλική πραγματικότητα μέσα από τα άπειρα αρχέτυπατα και μύθους.

Αποκτώντας πρόσβαση σε αυτόν τον κόσμο, ο άνθρωπος παύει να είναι θύμα. Σε αυτόν τον χωροχρόνο μπορεί να γίνει δημιουργός, να έρχεται σε επαφή με το άπειρο, όπως για παράδειγμα ο Μίκης Θεοδωράκης, αλλά με τον δικό του τρόπο και στον δικό του βαθμό. Δημιουργώντας «μια προσωπική σχέση με το Σύμπαν, μέσα στην εμπειρία της πνευματικής δημιουργίας».7

Σήμερα, η κάθετη ανοδική διάσταση αντικαθίσταται από μια οριζόντια επέκταση. Αυτοί οι φιλόσοφοι μας αποκαλύπτουν τη γνώση για την ανοδική διάσταση, καθώς τα βλέμματά τους στράφηκαν προς την Ανατολή, ελπίζοντας να σώσουν τους ανθρώπους από τον μηδενισμό της Δύσης.

Αναλύοντας τα έργα αυτών των φιλοσόφων, θα προσπαθήσω να βρω την απάντηση στο ερώτημα πώς μπορεί ένας άνθρωπος να μεταβεί από θύμα σε δημιουργό. Και τι καθορίζει το γιατί ο ένας καταστρέφει ενώ ο άλλος δημιουργεί, καθώς και γιατί οι περισσότεροι άνθρωποι παραμένουν σε παθητική θέση και θεωρούν τον εαυτό τους θύμα. Κάνω την υπόθεση ότι αυτό συνδέεται με το εσωτερικό φως ενός ατόμου και την επιστροφή σε αυτό, καθώς και με τη μετάλλαξη των καθεστώτων, όταν απομακρύνονται από αυτό το φως.

Μέρος Α΄: Ερευνητική και στοχαστική προσέγγιση

Μεταλλάξεις και υποκατάσταση του φωτός

Ο Durand στήριξε τη φιλοσοφία του στο έργο του Henry Corbin. Οι οπαδοί τους συνέκριναν τις δύο θεωρίες, βρίσκοντας παραλληλισμούς, όπως: η «Trajet anthropologique» (σελ. 68) και οι τρεις κόσμοι (σελ. 31), το φως που περιγράφει ο Corbin (σελ. 36) και το φως του «Le régime diurne» του Durand (σελ. 72), το σκοτάδι (σελ. 75) και τη φωτεινή νύχτα (σελ. 36).

Όσο περισσότερο, όμως, μελετούσα τα έργα αυτών των φιλοσόφων, τόσο περισσότερο κατέληγα στο συμπέρασμα ότι οι ιδέες τους δεν πρέπει να συγκρίνονται και ότι δεν πρέπει να αναζητούνται διαφορές και ομοιότητες. Προτείνω να θεωρηθούν οι έννοιες και οι ιδέες που προτείνουν αυτοί οι φιλόσοφοι ως ένα ενιαίο σύμπαν, αλλά να ταξινομηθούν σε διαφορετικά επίπεδα.

Κάθε ένας από τους τρεις κόσμους του Suhrawardi έχει το δικό του όργανο αντίληψης. Στον κόσμο του Jabarut είναι η διανοητική διαίσθηση, στον κόσμο του Malakut είναι η διαίσθηση της φαντασίας, στον Mulk είναι η αισθητηριακή αντίληψη, η εμπειρική νόηση μέσω των πέντε εξωτερικών αισθήσεων. Και τα τρία καθεστώτα του Durand βρίσκονται στη ζώνη του Malakut («Mundus imaginalis»), επειδή ανήκουν στον μύθο.

Ο Durand αποκαλεί το ημερινό καθεστώς κάθετο και τα δύο νυχτερινά οριζόντια. Αυτό, όμως, δεν τα χαρακτηρίζει ως θετικά ή αρνητικά. Κατά τη γνώμη μου, η ποιότητά τους εξαρτάται από την εγγύτητά τους στο εσωτερικό φως του ατόμου. Επίσης, η καθετότητα του ημερήσιου καθεστώτος του Durand δεν ταυτίζεται με την κάθετη κίνηση προς το εσωτερικό φως του Corbin.

Και τα τρία καθεστώτα του Durand μπορούν να κινηθούν σε σχέση με το φως που περιγράφει ο Corbin, πλησιάζοντας στην απόκτηση δημιουργικού χαρακτήρα, ενώ η απομάκρυνση από το φως και η οπισθοχώρηση προς την περιφέρεια και το σκοτάδι προκαλεί διαταραχές και μεταλλάξεις.

Οπτικά, μπορεί να αποτυπωθεί ως τρεις ανεμοστρόβιλοι (diurne, synthetic nocturne και mystique nocturne) γύρω από τον άξονα του φωτός (το εσωτερικό φως του Corbin), που, αν απομακρυνθούν από το φως, καταστρέφουν τα πάντα στο πέρασμά τους. Καθώς κινούνται πιο κοντά στο φως, γίνονται γαλαξιακά κέντρα δημιουργικού χάους και αρχίζουν να δημιουργούν.

●

Η απομάκρυνση από το φως προκαλεί την καταστροφή.

●

Η προσέγγιση του φωτός οδηγεί στη δημιουργικότητα.

Όσο περισσότερο απομακρύνονται τα τρία καθεστώτα του Gilbert Durand από το εσωτερικό φως, τόσο περισσότερο μεταλλάσσονται και παραμορφώνονται. Στην εποχή μας αυτή η απόσταση βρίσκεται κοντά στην κορύφωση ή της, κινούμαστε με ιλιγγιώδη ταχύτητα προς την άκρη.

Η κβαντική φυσική αναγνωρίζει τη σχέση μεταξύ παρατηρητή και αντικειμένου. Οποιοδήποτε αντικείμενο, εφόσον δεν παρατηρείται, βρίσκεται σε κατάσταση υπέρθεσης. Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε σε ποια κατάσταση ή σημείο βρίσκεται κάτι, μέχρι τη στιγμή της παρατήρησης.

Το φαντασικό δημιουργεί ταυτόχρονα και τον παρατηρητή και τη γάτα8, και, όταν ο παρατηρητής απομακρύνεται από το φως, τότε ενεργοποιείται αυτό που ονομάζουμε «μοίρα» - που στην πραγματικότητα είναι τα «θέλω» των άλλων ανθρώπων, τα οποία μετατρέπονται σε δικά μας «πρέπει».

Και έτσι, ο άνθρωπος γίνεται ένα συμπεριφορικό δίδυμο περιστεριού του Σκίνερ9. Πιστεύει στη μοίρα του και αφαιρεί την ευθύνη του. Ως εκ τούτου, το εσωτερικό του φως μπορεί εύκολα να αντικατασταθεί από το εξωτερικό φως ή και το σκοτάδι από άλλους ανθρώπους, που χρησιμοποιούν τη στοχαστική φαντασία για κακούς σκοπούς.

Σύμφωνα με τον Παναγιώτη Δόικο, η πρόσβαση στον κόσμο του «Mundus imaginalis» είναι διαθέσιμη σε όλους τους ανθρώπους, αλλά σε διαφορετικό βαθμό και με διαφορετικές ποιότητες. Κατά τη γνώμη μου, υπάρχουν τρία βασικά επίπεδα και δύο κατευθύνσεις:

Κάθετη κίνηση προς το εσωτερικό φως

●

Οραματική φαντασία και οραματισμός